Powys: Diwrnod Ym Mywyd

1891

In English

Hafan

Addysg

Amodau Cymdeithasol

Bywyd yn y Cartref

Cyfraith a Threfu

Cymuned

Diwylliant

Gofal Iechyd

Gwaith

Powys: Y Pryd Hynny a Nawr

Trafnidiaeth


Mynegai


E-bost




Ysgol Cwm-twrch 1891

Agorwyd Ysgol Frytanaidd Cwm-twrch ar Fryn --y-- Gleien, ar ymyl llwyfandir y Palleg uwchben Tro'r Gleien, ym 1868 ond trosglwyddwyd hi i Fwrdd Ystradgynlais Isaf ym 1872 fel canlyniad i Ddeddf Addysg (W.E. Forster) ym 1870.

Mae Llyfr Log hynaf yr ysgol yn dyddio yn ôl i 1879. Dywedwyd bod 250 o ddisgyblion a chwe athro ar lyfrau'r Ysgol Gymysg a Babanod ym 1890 ac mae'r wybodaeth a ganlyn wedi eu seilio ar gofnodion (Saesneg) Prifathrawes Adran y Babanod am y flwyddyn 1891.

Effaith y Tywydd ar yr Ysgol
Caewyd yr ysgol ar Ionawr y 9fed ac eto ar Fawrth 10ed oherwydd eira trwm. Anfonwyd yr ychydig blant oedd wedi cyrraedd yn wlyb i'w croen, oherwydd y glaw trwm, adref ar Ebrill 30ain gan nad oedd lle yn yr ysgol i sychu eu dillad. Cofier nad oedd bws na char ar gael i gludo plant i'r ysgol y cyfnod hwn. Rhaid oedd i bob plentyn gerdded ac mae cofnod o flwyddyn arall yn ein hatgoffa i ambell un gyrraedd yn droednoeth am nad oedd yn berchen ar esgidiau.

Effaith Ffeiriau
Rhaid oedd cau'r ysgol, oherwydd absenoldeb uchel y plant, ar ddyddiau ffair gwanwyn a hydref Ystalyfera (yn enwedig), ond hefyd ffeiriau Ystradgynlais a Brynaman. Ffair Ystalyfera gaeodd yr ysgol ar Fawrth 12fed a Medi 17eg

Disgybl-athrawon
Dyma gyfnod y disgybl-athrawon pan dewiswyd ambell blentyn galluog yn 13 neu 14 mlwydd oed i aros ymlaen yn yr ysgol am bedair blynedd a'i hyfforddi i fod yn athro/athrawes drwy ddysgu am bum awr y dydd a pharatoi ar gyfer arholiad blynyddol gyda'r hwyr. Plant, wedi'r cyfan, oedd y disgybl-athrawon hyn -yn dysgu plant oedd yn amI dim ond ychydig flynyddoedd yn iau na hwy ac nid yw'n syndod felly fod ambell un, fel Rachel Davies isod, wedi achosi gofid i'r brifathrawes.
Awst 26: Rachel Davies yn hwyr yn y bore.
Hydref 27: Yn absennol bob bore ond bore Gwener.
Tachwedd 8: Cyrraedd 40 munud yn hwyr.
Tachwedd 9: Cyrraedd 40 munud yn hwyr eto.

Ffloedd
Rhaid oedd i'r disgyblion dalu ychydig o (hen) geiniogau'r wythnos am eu haddysg elfennol tan 1891. Gwelwyd y glofeydd lleol hefyd yn cyfrannu arian tuag at ysgol Cwm twrch tan y flwyddyn honno gyda'r tal olaf, sef £1-13-0, yn cael ei drosglwyddo o lofa Hendreforgan ar Fai'r 8fed.

Mrs Cecil Clare Gough
Y Cyrnol Fleming Richard Dancey Aubrey Gough, Ty^ Ynysgedwyn, oedd sgweier Cwm-twrch Isaf, i bob pwrpas, ym 1891 a daeth ei gynrychiolydd , Rees Morgan, i'r ysgol ar Fedi 11fed i ddweud fod Mrs Gough am ddarparu 'treat' i'r plant y dydd Mawrth canlynol.

Y Cwricwlwm
Cofier mai plant bychain uniaith Cymreig oedd holl ddisgyblion Adran y Babanod (mwyaf tebyg) ym 1891, ond Saesneg yn unig oedd y cyfrwng dysgu. Dyma gyfnod y 'Welsh Not' yn ysgolion Cymru, a'r caneuon oedd disgwyl i'r babanod ddysgu yma oedd The Peasant, Birdie's Ball a Dolly Belle. Y flwyddyn olynol dysgwyd A Soldier's Life, a The Fife and Drum Band iddynt yn lle'r ddwy olaf, a rhaid oedd aros tan 1895 cyn i'r plant ddysgu'r gan Gymraeg gyntaf sef, Myfi sy'n Magu'r Baban.


(Os am fwy o wybodaeth am yr ysgol hon ac am ysgolion Cwmllynfell, Cefnbrynbrain, Rhiw-fawr ac Ystradowen darllenwch y llyfr 'Pum Ysgol' gan Hywel Gwyn Evans sydd i'w gyhoeddi y flwyddyn nesaf gan Gyngor Sir Gaerfyrddin).

Hywel Gwyn Evans



¦ Mynegai ¦ Hafan ¦ Addysg ¦ Amodau Cymdeithasol ¦ Bywyd yn y Cartref ¦ Cyfraith a Threfin ¦
¦ Cymuned ¦ Diwylliant ¦ Gofal Iechyd ¦ Gwaith ¦ Powys: Y Pryd Hynny a Nawr Trafnidiaeth ¦
¦ Am y Prosiect ¦ Partneriaid ¦ Ffynonellau & Cydnabyddiaeth ¦ Llinell Amser - 1891 ¦ Llinell Amser - 2002 ¦