Diwylliant

1af Ionawr
Cynhaliwyd y 9fed Eisteddfod flynyddol yn Neuadd Fictoria, Llanwrtyd, gyda'r Capten Penry Lloyd yn llywyddu.
"In the course of his introduction he referred to the movement to establish Intermediate Educational Schools in Wales, as the means to combat with the English and Scotch speaking peoples in the various aspects of life."
Brecon & Radnor Express.

16eg Ionawr
Cynhaliwyd Cystadleuthau Sglefrio ym Mhwll 'Newton' ( Yr Afon Wysg), Aberhonddu. Rhoddwyd £10 mewn Gwobrau ac arian.
Brecon & Radnor Express.

Celfyddyd a Diwylliant. "Cymru" wedi'i gyhoeddi. Roedd cylchgrawn misol "Cymru" yn cynnwys erthyglau ar hanes, llenyddiaeth a diwylliant Cymru.

Mawrth
Madam Patti, Y Difa Operatig yn derbyn £30,000 am ugain perfformiad operatig yn Rio-de-Janeiro.
Brecon & Radnor Express.

Castell Craig y Nos yn agor, 12 Gorffennaf 1891 - cartref Madam Adelina Patti, y gantores opera enwog.

"Buffalo Bill's "Wild West" show has just been stationed at Cardiff; 200,000 people visited the show in one week." Mont. Express & Radnor Times, 6.10.91

Digwyddiadau
Deddf Llywodraeth Leol yn 1888, a greodd cynghorau sir a threfi mawrion fel seddi sirol gan ddatganoli grym.

5ed Ionawr
Isabella a Charlotte Beddoes, o'r Gelli yn cael eu dirwyo 7d. gan gynnwys costau, am gardota yn Aberhonddu. Y dewis arall oedd carchar am 7 niwrnod. Cwestiynwyd y P.C. John Powell a'r P. S. Stephen Davies.

28ain Chwefror
Neuadd y Sir, Aberhonddu yn diddymu gorchmynion a chyfyngiadau ar gyfer Twymyn y Moch yn yr ardaloedd canlynol:- Pontsarn , Gwestai Aberglas a Fferm Penkelly Fawr ym Mhlwyf Vaynor, Aberhonddu.
Brecon & Radnor Express.

23ain Ionawr
Cyfarfod y Ceidwadwyr i drafod Ymreolaeth i Iwerddon. Neuadd Victoria Hall, Llanwrtyd.
Brecon & Radnor Express.

6ed Mawrth
Rhingyll E Nilson (Cyffinwyr De Cymru) oedd yn enwog am frwydr 'Roukes drift', yn marw yn Ysbyty Cambridge, Aldershot.
Brecon & Radnor Express.

29ain Mawrth
Cychwynnodd tân mewn adeilad allanol yn Lower Pentre Farm, Llanbister Road, sef eiddo'r Arglwydd Ormathwaite.
Llwyddodd nifer o geffylau a gwartheg i ddianc gydag anhawster mawr ac roedd llawer o wartheg wedi'u llosgi'n ddifrifol. Mr Morgan a welodd y tân gyntaf ond ni ellid achub yr adeilad a chafodd ei losgi'n ulw o fewn 10 munud.
Brecon & Radnor Express.

22ain Ebrill
Cyhoeddiad Ffair Calan Mai ar gyfer cyflogi gweision yn y Guild hall, Aberhonddu. 10 am - 6pm.
Brecon & Radnor Express.

Mehefin
Cadarnhau Maniffesto Pwyllgor Ymgyrch Datgysylltu Eglwys Cymru. ''It points out to Welsh people religious equality is truly a national question. Shows how Church establishment has brought religion into disrepute by plotting for the destruction of other Churches and claims that supporters of establishment have employed Church machinery for the purpose of all that is distinctive in Welsh nationality.''
Brecon & Radnor Express.

Ebrill 5: Y Chweched Cyfrifiad Prydeinig llawn

12fed Mehefin
Mr Edwards o Gwmquarry ger Llanddewi yn cael ei daro i lawr yng ngorsaf Dolau gan ei wagen lle aeth yr olwynion dros ei glun a'i goes. Cafodd ei wasgu'n ddifrifol.
Brecon & Radnor Express

Addysg gynradd yn rhad ac am ddim ac yn orfodol.

12fed Mehefin
Cyflwynwyd dyfarniad o farwolaeth ddamweiniol gan grwner gorllewin Sir Faesyfed yn The Severn Arms, Penybont, wedi damwain angheuol yn Dalau a wnaeth adael un gwr yn farw ac un arall wedi'i anafu'n ddifrifol. Cafodd coeden ei thorri lawr gan daro dau ddyn na lwyddodd i rhedeg yn glir ohoni. Bu farw John Francis o Rose Cottage, o'i anafiadau'n ddiweddarach ac anafwyd Benjamin Devonport yn ddifrifol.
Brecon & Radnor Express

Awst
Yr Athro Shipley yn ymdrechu i fynd fyny mewn balwn yn sioe geffylau'r Gelli Gandryll. Methiant fu ei ymgais pan gododd y balwn 4 llath mewn uchder a throi drosodd wrth i'r nwy ddianc ohoni. Clymodd rhaff lac o amgylch gwddf Mr Shipley am gyfnod byr cyn iddo lwyddo i ddatgysylltu ei hunan. Brecon & Radnor Express

Medi -- Deddf Addysg Rhad ac am Ddim yn dod i rym
Mont. Express & Radnor Times, 1.9.91

Ymweliad aelodau Pwyllgor Dwr Cyngor Tref Rhaeadr, Cadeirydd y Pwyllgor Gwaith Cyhoeddus, Clerc y Dref, Peiriannydd yr Adran Ddwr a Swyddog Meddygol Iechyd. Aethant i weld Rhaeadr a Chwm Elan i weld y tir y bwriadwyd adeiladu'r cronfeydd dwr arnynt. 24.2.91 Montgomeryshire Express & Radnor Times

Diffyndollaeth America
Llywodraeth America yn pasio Toll McKinley i hyrwyddo diwydiannau, yn enwedig gan fod tri chwarter o gynnyrch diwydiant tun Cymru wedi cael eu mewnforio i'r Unol Daleithiau. Roedd pasio'r Doll yn ergyd drom i ddiwydiant Cymru; ni lwyddodd rhai ardaloedd i adfer eu hunain yn llwyr o'i effeithiau.

"The efforts made by the officials of the Welsh Tinplate Workers' Union to avert the enforced idleness for at least four weeks of 25,000 operatives have proved unsuccessful. At the end of the present week most of the tinplate works in the Principality will be closed." Mont. Express & Radnor Times, 30.6.91

"Landslip on the Cambrian Railway. Trains delayed. A Man Killed. On Monday evening, a landslip occurred at Talerddig Cutting, which is a rocky district between Llanbrynmair and Carno railway stations." Mont. Express & Radnor Times, 11.8.91

Llifogydd difrifol yn Sir Drefaldwyn. Mont. Express & Radnor Times,

1.9.91"GREAT FIRE IN NEWTOWN. "Partial Destruction of a Mill - Enormous Damage - Mill Hands Thrown out of Work - Grand Work by the Fire Brigades."

Tân ym melin 'Jones, Evans & Co. Ltd.' yn Y Drenewydd. Mont. Express & Radnor Times, 20.10.91

Hydref
Mr Frank Edwards yn mynd ar daith o amgylch y Siroedd mewn ymgais i gael ei ethol fel yr Aelod Seneddol Rhyddfrydol ar gyfer Aberhonddu a Maesyfed. Trafododd bolisïau'r Blaid Ryddfrydol megis Datgysylltu'r Eglwys, Ymreolaeth i Iwerddon a Diwygio Ty'r Arglwyddi. Brecon & Radnor Express

Mwy o lifogydd yn Y Drenewydd. Mont. Express & Radnor Times, 15.12.91

13eg Mawrth
Hen Bensiynwr Rhyfel, y Rhingyll Samual Warriner o Lanandras yn marw. Bu'n bresennol ym mrwydr Waterloo ac yn Rhingyll ar staff Byddin Frenhinol Reifflwyr Sir Faesyfed.
13.3.91 Brecon & Radnor Express

Adrodd ar farwolaeth J W Gibson-Watt Esq. o Ddoldowlod. Bu farw ar 19.6.91 yn Brighton. Cafodd ei eni yn 4.8.31. Gor-wyr i James Watt.
22.6.91

Marwolaeth Iarll Powis ar 12.5.91 Montgomery Express & Radnor Times, hefyd yng nghofnodion Cyngor Sir Drefaldwyn.

27ain Tachwedd
Dywedodd Mrs Hamer o Church Street, Rhaeadr fod £44 mewn aur wedi cael ei ddwyn o flwch yr oedd yn ei gadw dan ei gwely. Credwyd mai dau grwydryn wnaeth aros y nos oedd wedi dwyn yr aur. Aeth y Rhingyll Jones ar eu holau a llwyddodd i'w dal tua 19 milltir o Raeadr. Llwyddodd un i ddianc. Serch hynny, wedi iddo archwilio un o'r dynion a arestiwyd, daeth o hyd i £22, hanner o'r hyn a ladratwyd.
Brecon & Radnor Express.

Diwylliant

Syniad ar gyfer "Gemau'r Gymanwlad"
Deng mlynedd ar hugain cyn Gemau cyntaf y Gymanwlad, fe blanwyd hadau'r gystadleuaeth fel yr ydym yn ei hadnabod heddiw gan glerigwr Saesneg o'r enw Y Parch J Astley Cooper.

Mae'r arlunydd plant Kate Greenaway (45) yn cynnal arddangosfa o'i gwaith gyda'r Gymdeithas Celfyddyd Gain yn 1891.

Genedigaeth Agathe Christie, yr awdur llyfrau dirgelwch o Brydain.

Genedigaeth Stanley Spencer.

Fe wnaeth y cartwnydd David Low (1891-1963) groniclo a gwneud sylwadau ar nifer o ddigwyddiadau mawr yr ugeinfed ganrif.

Chwefror 1891
Genedigaeth Ronald Coleman yn Surrey, Lloegr.

Awst 1891
Genedigaeth y Cyfansoddwr Authur Bliss.

Yn y byd llenyddol, cyhoeddwyd 'Tess of the d'Urbervilles', nofel glasurol Thomas Hardy.

Cyhoeddwyd llyfr Oscar Wilde sef 'The Picture of Dorian Gray'.

The Judge's House (Holly Leaves)' a 'The Snake's Pass': gan Bram Stoker. 1891.

'Noughts and Crosses' 1891 gan Sir Authur Quiller-Couch.

Mae 'The Sherlock Holmes mysteries', gan Arthur Conan Doyle, hefyd yn gwneud ei ymddangosiad cyntaf.

Medi -- daw Deddf Addysg Rad ac am Ddim i rym. Mont. Express & Radnor Times, 1.9.91

• 'In a Music Hall' gan John Davidson

• 'Poems by the Way' gan William Morris

• Roedd Clwb y Rhigymwyr ('Rhymers Club') yn dod at ei gilydd yn 'Cheshire Cheese' yn Fleet Street, Llundain, 1891-93, gan gynnwys John Davidson, Ernest Dowson, W. B. Yeats, ac eraill.

• 'Lapsus Calami' a 'Quo Musa Tendis' gan James Kenneth Stephen

Sefydlu "The Strand Magazine". Efallai mai dyma'r cylchgrawn linoteip cyntaf rhad a gynhyrchwyd o fwydion coed. Y dosbarth canol mawr oedd y gynulleidfa darged ar gyfer testunau ffuglen a ffeithiol. Sicrhawyd llwyddiant y cylchgrawn pan gafwyd cytundeb ag Arthur Conan Doyle am gyfres o storïau Sherlock Holmes.

Digwyddiadau
Roedd y Frenhines Victoria yn 72 mlwydd oed yn 1891. Roedd hi hefyd yn Ymerodres India, teitl a roddwyd gan y Prif Weinidog Disraeli, trwy ddeddf Seneddol yn 1877.

Yn 1891, roedd yr Ymerodraeth yn cynnwys oddeutu 10,500,000 milltir sgwâr. Roedd yn ymestyn o Ganol America, India'r Dwyrain, Tsiena, India a rhannau mawrion o orllewin, dwyrain a de Affrica. Erbyn 1901, roedd yr Ymerodraeth wedi ehangu'n ymhellach i 1,908,378 milltir sgwâr. Roedd cyfanswm ardal ymerodraeth Prydain, ei dibynwledydd a phrotectoriaethau ar y pryd yn fwy nag un rhan o bump o arwynebedd tir y byd.

Prif Weinidog 1891
Robert Arthur Talbot - Gascoyne-Cecil Salisbury. 3ydd Marcwis Salisbury.
1885-86, 1886-92, 1895-1901
Wedi i Disraeli farw yn 1881, daeth Sailsbury yn arweinydd y Ceidwadwyr ac ym mis Mehefin 1885, daeth yn brif weinidog. Yn ystod ei ail lywodraeth, cafodd Deddf Llywodraeth Leol ei phasio yn 1888, a greodd gynghorau sir a threfi mawrion fel seddi sirol gan ddatganoli grym. Gwelwyd clymblaid rhwng yr Undebwyr, Ceidwadwyr a Rhyddfrydwyr yn ystod ei drydydd Llywodraeth. Roedd ei amser yn cael ei dreulio'n bennaf ar ail Ryfel y Böer (1899-1902).

Chwef.13eg 1891" Jack the Ripper"
Frances Coles oedd yr unigolyn olaf i gael ei lladd (11 ohonynt) i gyd gan 'Jack the Ripper'. Nid oes gan Scotland Yard unrhyw wybodaeth o hyd mewn gwirionedd ynglyn â phwy oedd y llofruddiwr a frawychodd slymiau Llundain.

Joseph Chamberlain yn dod yn arweinydd yr Undebwyr Rhyddfrydol yn Nhy'r Cyffredin. Mae'r Blaid Ryddfrydol yn cefnogi ymreolaeth i Iwerddon, datgysylltu Eglwys Cymru, Seneddau tair blynedd a diwygio Ty'r Arglwyddi.

5ed Ebrill: Y chweched Cyfrifiad Prydeinig llawn

Addysg gynradd yn rhad ac am ddim ac yn orfodol

Deddf Iechyd Cyhoeddus (Llundain) yn ceisio rheoli mwg o simneai ffactrïoedd yn y brif ddinas.

"The threatened strike in the Clyde shipbuilding yards came into force on Tuesday, when 7,000 men, employed in six of the yards, came out on strike as a protest against a 5 per cent. reduction." Montgomeryshire Express & Radnor Times, 16.6.91

Streic Reilffordd Scotch. Ymosododd yr heddlu mewn picedi ar derfysgoedd yn siedau peiriannau Greenock.

Adroddiad am farwolaethau yn Bradford o'r gynddaredd. Mont. Express & Radnor Times, 18.8.91

Cytundeb Heddwch 1891, cyfeillgarwch a mordwyaeth rhwng Prydain ac Oman.
Daeth heddwch o ganlyniad i weithgaredd y Llynges Frenhinol a wnaeth roi cyfle i'r fasnach ffynnu, tra bu Byddin Prydain yn ceisio cynorthwyo arweinyddion yr arfordiroedd rhag cael eu dymchwel gan lwythau'r mewndir. Cadarnhawyd perthynas ffurfiol Prydain gydag arweinyddion Omani trwy gytundebau 'peace, friendship and navigation' pellach a arwyddwyd yn 1891.

Diddordebau Prydeinig dan fygythiad o ganlyniad i Ryfel Cartref Chili 1891
Roedd y gwrthryfel yn apelio i entrepreneuriaid Prydain a oedd yn pryderu am fygythiad Balmaceda i amharu ar annibyniaeth a refeniw y gweithfeydd nitrad oedd â pherchnogion tramor. Er nad oedd yn gwrthwynebu buddsoddiad tramor, roedd Balmaceda wedi cynnig mwy o rôl i'r dalaith a threthi uwch yn sector cloddio.

Hydref 1891
Bu farw Charles Stewart Parnell, arweinydd deinamig a charismataidd y symudiad Ymreolaeth i Iwerddon, ym mis Hydref yn Brighton, wedi i'w blaid ymrannu dros sgandal a ddigwyddodd flwyddyn yn gynharach.

"No fewer than twenty-five thousand people visited Mr Parnell's grave on Sunday week." Mont. Express & Radnor Times, 27.10.91

W.H. Smith, gwerthwr papur newydd a llyfrau yn marw. Mr W H Smith, Arglwydd Cyntaf y Trysorlys ac Arweinydd y Ty Cyffredin. "Up to the age of forty he devoted all his energies to the business of "W H Smith and Son"." Mont. Express & Radnor Times, 13.10.91

Cafwyd y casgliad stryd cyntaf ar gyfer elusen ym Manceinion ar gyfer y Diwrnod Cychod Achub.

Hydref 1891
Geni Syr James Chadwick, darganfyddwr y niwron ym Manceinion.

Gandhi yn Morio i Loegr ym mis Medi i astudio'r gyfraith.

Siarter y 'British South Africa Company' yn cael ei estyn i ogledd Zambesi; Nyasaland yn cael ei ddatgan yn Diffynwlad Brydeinig.

Gwrthdaro Rhyngwladol

Rhyfel cartref Chili 1891
Adroddiad Mont. Express & Radnor Times, 16.6.91 am "...of civil war in Chile. 20,000 engaged, an estimated 3,000 dead..."

Cenedl y Siwaid (Sioux) wedi ildio
Ionawr 16, 1891
Yn UDA, ildiodd Indiaid y Siwaid. Dyma'r gwrthdaro olaf o bwys gyda'r Indiaid ac fel y lleill, fe arweiniodd at orchfygu'r Indiaid.

Aflonyddwch yn Nhsieina
O'r 8 Mai 1891, roedd y 'Brecon & Radnor Express' yn adrodd am aflonyddwch yn Nhsieina - estroniaid a'u heiddo'n cael eu haflonyddu a'u dinistrio.

Gwrthryfel Foda Cabbah
Yn 1891, fe wnaeth Ffrainc gydnabod hawliadau Prydain i ddwy lan yr Afon Gambia. Yn fuan wedi hynny, roedd ymrafael rhwng Ffrainc a llwythau Mandingo a Fulani. O ganlyniad, cafodd Foda Cabbah ei alltudio i Mali lle bu'n cyfeirio ymgyrchoedd yn erbyn y Prydeinwyr. Yn y diwedd, arweiniodd ymgyrchoedd Ffrainc o Orllewin Affrica ac ymgyrchoedd Prydain yn Gambia at wrthryfel.

Ryfel mudo Samori 1891
Daeth y bygythiad i ddiddordebau Prydain yn Sierra Leone gan y Sofas [a elwid hefyd yn Mandingo] o dan eu pennaeth Samori Toure. Wedi iddynt gael eu gyrru allan o'u hardal frodorol yng Ngorllewin Affrica gan y Ffrancod, mudodd y Sofas i ddwyrain Sierra Leone, Y Traeth Ifori a'r Traeth Aur. Dechreuasant brynu gynnau modern a dechrau lansio cyrchoedd caethweision yn erbyn eu cymdogion. Cawsant eu trechu yn y pendraw mewn brwydr yn Tungea.

Gwrthdaro rhwng Yr Iseldiroedd a Swltaniaeth Fwslemaidd Acheh, Sumatra.
(1873-1904 gan barhau yn 1891). Gorchfygwyd yr Achinese gan y Iseldirwyr gan arwain at ddominyddu'r holl ranbarth gan yr Iseldiroedd.
Yn 1871, arwyddodd yr Iseldiroedd a Phrydain gytundeb oedd yn cydnabod dylanwad yr Iseldiroedd yng ngogledd Sumatra yn gyfnewid am yr Iseldiroedd yn cadarnhau hawl Prydain i fasnach gydradd yn yr India.

Ymosodiad ar uned Almaenaidd yn rhanbarth Almaenaidd Dwyrain Affrica (Tanzania)
Yn 1891, ymosododd rhyfelwyr Hehe ar uned Almaenaidd yng nghyffiniau Kilimanjaro yn rhanbarth Almaenaidd Dwyrain Affrica gan ladd y cadlywydd a nifer o rai eraill. Arweiniodd hyn at ymosodiadau gan yr Almaenwyr i ddial arnynt. Gorchfygwyd llwyth yr hehe yn y pendraw gan Carl Peters, uwch gomisiynydd imperialaidd Almaen.

Rhyfel Franco Tukolor 1891
Meddiannodd Ffrainc y rhan fwyaf o Niger Uchaf oddi wrth Ymerodraeth Tukolor.

Gwrthryfel Gwrth-Ffrengig yn Fiet-nam
Gorchfygwyd y gwrthryfel Fietnamaidd eang yn erbyn y Ffrancod yn y pen draw (1885-1895).

Arweinyddion y Byd yn 1891

Gwlad Belg
1865 - 1909 - Leopold II

Tseina
1875 - 1908 - Kuang-hsu (Ymerawdwr)

Denmarc
1863 - 1906 - Christian IX

Ffrainc - Arlywyddion
1887 - 1984 - Marie Carnot (wedi'i ddienyddio)

Almaen
1888 - 1918 - William II

Groeg
1863 - 1913 - George I (o Ddenmarc)

Yr Eidal
1878 - 1900 - Humbert I

Siapan
1867 - 1912 - Meiji

Lwcsembwrg
1890 - 1905 - Adolf o Nassau

Iseldiroedd
1890 -1948 - Wilhelmina Popes
1878 -1903 - Leo XIII

Portiwgal
1889 - 1908 - Charles

Rwsia
1881 - 1894 - Alexander III

Sbaen
1886 -1931 - Alfonso XIII

Y Deyrnas Unedig - Brenhinoedd
1837 - 1901 - Victoria

Y Deyrnas Unedig - Prif Weinidogion
1886 - 1892 - Marcwis Sailsbury (Ceidwadwr)

Unol Daleithiau America
1889 - 1893 - Benjamin Harrison (Gweriniaethwr)