Marwolaeth

Roedd marwolaeth yn realiti dyddiol i bobl oes Fictoria. Bu'r Frenhines ei hunan yn treulio y rhan fwyaf o'i theyrnasiad yn galaru; fe ddaeth hi'n fater o drefn i gadw at yr elfennau ffurfiol oedd yn ddyledus petai aelod o'r teulu yn marw. Fel gyda defodau newid byd eraill, roedd gan farwolaeth ei ddefodau ei hunan. Roedd gwisgo du wedi dod yn arfer ers cryn amser a daeth yn fusnes eithaf llewyrchus i wneuthurwyr crêp, megis Pryce-Jones yn Y Drenewydd.

Roedd maint yr angladd yn adlewyrchu statws yr un a fu farw. Byddai'r corff yn gorwedd yn y cartref tan yr angladd, ac ar ddiwrnod y seremoni, byddai galarwyr yn ymgynnull i adrodd gweddi a byddai cymdogion yn canu emynau cyn cludo'r arch i'r eglwys.

Fferm Pantpurlais
Archifau Sir Powys

Roedd hi'n arfer digon cyffredin i roi arian i'r torrwr beddau ar ôl yr angladd. Gelwid hyn yn 'shovel money' a pharhau wnaeth yr arfer o dalu mwy na'r ffi i'w dalu i'r torrwr beddau. Wedi hynny, byddai bwyd a diod yn cael eu cyflenwi gan adlewyrchu statws yr un a fu farw unwaith eto.

Roedd y teulu Davies yn byw ym Mhantpurlais, ffermdy ychydig y tu allan i Landrindod yn Sir Faesyfed. Roeddynt wedi byw yn y ty am ychydig o flynyddoedd, ers o leiaf yr 1850au, ac wedi creu bywoliaeth i'w hunain o'r ardal gyfagos oedd yn aml yn anghysbell a digroeso.

Rhieni'r teulu oedd Ezekiel ac Elizabeth Davies, ac roedd ganddynt 8 o blant gyda'i gilydd:
Elizabeth, ganed 1846; Fortune, ganed 1848; John, ganed 1850; William, ganed 1852; Sarah, ganed 1854; Anne, ganed 1858; Martha, ganed 1861; a Thomas, ganed 1870.

Cerdyn galar ar gyfer Elizabeth Davies
Archifau Sir Powys

Roedd hi'n arferol cael cardiau galar fel y rhain a brintiwyd ar ôl y farwolaeth. Bu farw Elizabeth ym mis Chwefror 1883, a bu farw Ezekiel 22 mis yn ddiweddarach; claddwyd y ddau yng Nghapel Bedyddwyr Hawy.

Mae'r llun merched y cwpl hwn wedi gwisgo mewn dillad difrifol.

Hysbyseb am Gardiau Galar,
o Brecon & Radnor Express 1891
Archifau Sir Powys

Betsy, Fortune, Sarah, Annie a Patti
Archifau Sir Powys

Cyhoeddwyd rhybuddion angladdau yn y papurau newyddion lleol cymaint ag y gwneir heddiw. Mae'r canlynol yn ddetholiad o'r Brecon and Radnor Express yn 1891, sy'n disgrifio angladd unigolyn uchel iawn ei barch yn y gymuned - yn yr achos hwn, roedd Mrs Amelia Edwards yn wraig i'r Parchedig D Bowen Edwards, Gweinidog Capel Y Bedyddwyr Watergate yn Aberhonddu:

Roedd yr holl blant wedi gadael cartref erbyn 1883 heblaw am Annie a arhosodd i ofalu am ei thad. Roedd hi wedi priodi Thomas Morgan, a dderbyniodd denantiaeth yr eiddo oedd wedi tyfu mewn maint ers cyfnod ei dad. Llwyddodd i brynu'r eiddo yn 1899. Serch hynny, bu tân yn yr eiddo rhywbryd rhwng 1899-1903 a chafodd ei ailadeiladu fel cartref llawer mwy cyfforddus, gan ddod yn llety ac ystafell de ar ddechrau'r ugeinfed ganrif.

Disgrifiad o angladd Mrs Amelia Edwards,
o'r Brecon and Radnor Express
Archifau Sir Powys