Addysg

Blwyddyn ym mywyd Ysgol Genedlaethol Abaty Cwm Hir

Emily Taylor y brifathrawes 40 oed oedd yn gyfrifol am ysgol fach bentref Abaty Cwm Hir, Sir Faesyfed yn 1891. Cafodd ei hunan yn ceisio cynnal y safonau uchel oedd yn ofynnol gan yr arolygwyr ysgol a hynny pan yn wynebu absenoldeb parhaus, ac yn ddiweddarach salwch hi ei hunan.

Roedd yn flwyddyn o aeafau gwael ar y dechrau a'r diwedd. Roedd yn rhaid i lawer o blant deithio'n bell er mwyn cyrraedd yr ysgol, ac roedd hyn yn gwneud gwahaniaeth i niferoedd oedd yn bresennol. Ar ddiwrnod cyntaf yr ysgol dim ond 5 o blant oedd yn bresennol i ddechrau, syrthiodd i 2 y diwrnod canlynol.

Ond nid dim ond y tywydd oedd yn achosi problemau. Roedd plant yn cael eu cadw gartref yn aml iawn i weithio neu i ennill arian i'r teulu. Cadwyd un bachgen Pryce Powell, i ffwrdd o'r ysgol i weithio fel curwr ceiliogod y mynydd. Yna cafodd ei rwystro rhag dychwelyd i'r ysgol gan nad oedd ganddo esgidiau -- problem i lawer o blant trwy gydol y flwyddyn.

Serch hynny, y prif reswm o bell dros fod yn absennol oedd salwch. Roedd plant yn dioddef yn wael o anwydau a dolur gwddf:

"John H Price, Leonard Evans and Annie Griffiths have very bad colds and are coughing incessantly, they quite interrupt the work of the school."

Ym mis Mai wnaeth y ffliw daro'r ardal a chaewyd yr ysgol am 3 wythnos pan aeth Miss Taylor ei hunan yn sâl. Pan wnaeth ddychwelyd ym mis Gorffennaf wnaeth ymweld ag un teulu yn Y Groes oedd yn gorfod teithio pellter hir.

Roedd gwahanol swyddogion yn ymweld â'r ysgol yn rheolaidd i wneud archwiliadau. Serch hynny, roedd pryderon Miss Taylor y byddai absenoldeb plant yn effeithio ar safonau yn anghywir wrth i'r ysgol dderbyn adroddiad da iawn gan yr Esgobaeth: Serch hynny, methu'n llwyr wnaeth Bessie Davies yn ei arddywediad Safon IV:

"(Dictation) Bessie Davies is particularly bad in this subject, she has an impediment in her speech and spells the words as she pronounces them."

Daeth cryn ddiddordeb mewn ysgol wedi i'r ffioedd ysgol ddiflannu. Yn ddiweddarach yn y mis nid oedd yn rhaid i rieni dalu am ddeunyddiau ysgol chwaith, nid oes esboniad sut y digwyddodd hyn.

Gwaethygu wnaeth iechyd Miss Taylor a gychwynnodd ar ddechrau'r flwyddyn gyda'r ffliw, niwralgia a broncitis, a pharhau i waethygu y gwnaeth. Caewyd yr ysgol ym mis Hydref ar gyngor ei meddyg:

"To certify that Miss Taylor is suffering from nervous exhaustion &tc consequent on influenza and is unable to follow her vocation. J Morgan Evans Physician and Surgeon" Yn ei ddarn clo, mae'n ysgrifennu:

"December 23rd 1891 Attendance poor throughout the week. Boys out beating, several girls kept at home to assist their mothers. Rev E Day visited this afternoon. Closed school for Christmas and in consequence of failing health I relinquish charge of this school today. Emily Taylor"

Mae'n ymddangos o'r hyn a ysgrifennwyd ar ddechrau 1892 ei bod yn anodd iawn dod o hyd i athrawon cymwys, gan ni lwyddwyd â dod o hyd i athro i ddod yn lle Miss Taylor tan 1893.